Масжидул Ақсо (Ақсо мешитин) ны ким қурған?

Абу Зарр разияллаҳу анҳу айтады: «Ҳǝй Алланың Расули, жер жүзинде қайсы мешит биринши болып қурылған?» дедим. Ол: «Масжидул Ҳаром», деди. «Кейин қайсы?» дедим. Ол: «Масжидул Ақсо», деди. «Екеўиниң арасында қанша жыл парық бар?» дедим. Ол: «Қырық жыл. Қашан болмасын, саған намаз туўры келсе, тезлик пенен оқып ал, себеби пазыйлет сонда», деди» (Бухарий рǝўият еткен).

Адам алайҳиссалам

Қуртубий айтады: «Байтул Мақдисти биринши болып ким қурғаны ҳаққында тартыслы пикирлер бар. Рǝўият етилиўише, биринши болып Байтты, яғный Байтул Ҳарамды Адам алайҳиссалам қурған. Байтул Мақдисни оннан қырық жыл кейин улы қурған болыўы мүмкин. Алланың қǝлеўи менен периштелер тырнығын (фундамент) қурғаннан кейин Байтты қурған болыўы да мүмкин. Ҳǝммесиниң мүмкиншилигы бар. Ўаллаҳу аълам». («Жомеъ ли аҳкаамил Қуръан», 4-жилд, 138-бет).

Ибн Ҳажар «Фатҳул Баорий»де сондай деген: «Масжидул Ақсоны биринши болып Адам алайҳиссалам қурған. Периштелер, Сом ибн Нуҳ алайҳиссалам, Яъқуб алайҳиссалам да қурған дейди. Мен «Адам алайҳиссалам еки мешитти де қурған» дегенлерди қуўатлайтуғын дǝлилди таптым. Ибн Ҳишом «Китобут-тийжон» да: «Адам Каъбаны қурғаннан соң, Аллаҳ оған Байтул Мақдис тǝрепке барып, оны да қурыўға буйырды. Ол оны қурып, онда ибадат етти», деген».

Суютий «Сунану Насоий»дың түсиндириўинде: «Масжидул Ақсоны Адам алайҳиссаламның ѳзи қурған. Ибраҳим ҳǝм Сулайман алайҳиссаламлар болса оны жаңалаған», деген.

Ибраҳим алайҳиссалам.

Ибн Ҳажар Асқаланийдиң айтыўына қарағанда, Ибн Жавзий Набий саллаллаҳу алайҳи ўасалламның «Қырық жыл» деген сѳзлериниң түсиндирмесинде бул логикалық жақтан туўры келмеслигин айтқан. Себеби, Масжидул Ҳарамды Ибраҳим алайҳиссалам қурған, Байтул Мақдисни Сулайман алайҳиссалам қурған дейтуғын болсақ, араларында мың жылдан кѳп мүддет бар. Кейин Ибн Жаўзий бул сǝйкес келмеўине сондай жуўап берген: «Каъбани дǝслепки мǝрте қурған Ибраҳим алайҳиссалам емес. Байтул Мақдисни дǝслепки мǝрте қурған Сулайман алайҳиссалам да емес… Рǝўиятлардан бизге жетип келиўише, Каъбани дǝслепки мǝрте Адам алайҳиссалам қурған. Кейин оның ǝўладлары жер жүзинде тарқап кеткен. Олардың бири Байтул Мақдисни қурған болыўы мүмкин. Кейин болса, Қуранда айтылғаны сыяқлы, Ибраҳим алайҳиссалам Каъбани қурған». («Фатҳул Борий», 6-жилд, 407-бет).

Қуртубий: «Бул ҳǝдис Ибраҳим ҳǝм Сулайман алайҳимассалам биринши болып еки мешиттиң тырнағын салғанына дǝрек етпейди, олардың жумыслары басқалар қурған мешитти жаңалаў болған», деген.

Кѳпшилик муфассирлер «Ибраҳим алайҳиссалам Масжидул Ақсоны перзентлери ҳǝм зурриятларынан ибарат болған мусылман үмметине мешит болыўы ушын оның имаратын жаңалаған», дейди.

Масжидул Ақсоға имам болыў Ибраҳим алайҳиссаламның солиҳ зурриятлары қолында даўам етип келген.

Ибн Касир сондай деген: «Яъқуб ибн Исҳақ алайҳимассаламның дǝўиринде Масжидул Ақсоның Ибраҳим алайҳиссалам қурып кеткен имараты ескириб кеткеннен кейин қайта қурылған». («Бидоя ван-Ниҳоля», 1-жилд, 184-бет).

Шиҳобиддин Мақдисий: «Бул ис имаратты жаңалаў болған», деген. («Мусийрул ғаром», 134-бет).

Сулайман алаҳиссалам

Мусылманлардағы исенимли, турақлы шаръий дǝлиллерге кѳре, Масжидул Ақсоны Сулайман алайҳиссалам қурған. Бирақ ол тырнағына тийкар салмаған, бǝлки мешиттиң имаратын ибадат қылыў ушын таярлап, кеңейтирип, жаңалаған.

Насоий, Ибн Можа ҳǝм басқалар Абдуллаҳ ибн Амир ибн Осдан еткен рǝўиятта Набий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: «Сулайман ибн Даўыд Байтул Мақдисты қурып болғаннан соң, Алладан үш нǝрсе сораған: Оның ҳүкмине туўры келетуғын ҳукимди, ѳзинен кейин ҳеш кимге берилмейтуғын салтанатты, бул мешитке тек намаз оқыў ушын ғана келген ҳǝр бир адамды гүнǝлеринен анасынан туўылғанындай (пǝклеп) шығарыўын. Маған екеўи берилди. Үшиншиси де берилиўин үмит етемен», деген.

Имам Наўаўий «Саҳиҳ (ең исенимли деп есапланған ҳǝдис) Муслим»диң түсиндириўинде: «Бул еки мешиттиң тырнағына тийкар салған Адам алайҳиссалам екени айтылған. Усының менен бирге Ибраҳим Масжидул Ҳарамды, Сулайман Байтул Мақдисти қурғаны, арадан қырық жыл ѳткени ҳаққында азмаз тартыслар бар. Солай екен, булар имаратты тек ғана жаңалаған, деген жуўмақ келип шығады», деген.

Қуртубий «Жомеъ ли аҳкамил Қуръан»де сондай деген: «Оның «Eсле, ўақты, Ибраҳим менен Исмаил Байттың тырнағын кѳтерип атырып…» деген аяты ҳǝм де Насоий рǝўият еткен ҳǝдис Ибраҳим ҳǝм Сулайман алайҳимассаламның тырнаққа тийкар салғанына емес, бǝлки басқалар тийкар салған имаратты жаңалағанына дǝрек етеди».

Имам Бағаўий ѳз түсиндириўинде сондай деген: «Байтул Мақдис Бухтанассир урыс ашқанынша Сулайман қурып кеткен кѳринисте болған. Ол қаланы қарабаханаға айландырып, мешитти бузып, тѳбеси ҳǝм дийўалларындағы алтын, гүмис, ҳинжи, яқут ҳǝм басқа да қымбат баҳалы тасларды алып, Ирак жериндеги ѳз мǝмлекетине алып кеткен, дейди».

Кѳринип турыпты, ол да, Сулайман Байтул Мақдисда ислеген иси Ҳǝйкелдиң тырнығына тийкар салыў болмаған, бǝлки мүбǝрек Масжидул Ақсоны жаңалаў болған. Тап Ибраҳим алайҳиссалам Масжидул Ҳарамды жаңалағаны сыяқлы. Масжидул Ақсо Сулайман, Муса, Яъқуб ҳǝм Ибраҳим алайҳимуссаламлардан алдын да болған.

Масжидул Ақсо: «Ҳақыйқат ҳǝм тарийх» китабынан

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф аўдармасы.

Islam.uz сайтынан Шымбай районы «Хан» жоме мешити имам-найыбы Асқар Қаражанов таярлады.

  • 100 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты