Қарақалпақ диярының уллы перзенти - Шәмсул әиммә Кәрдәрий (XII XIII әсирлер)

Шәмсул әиммә Әбиўлўажд Муҳаммад ибн Абдуссаттар ибн Муҳаммад әл-Имәдий әл-Кәрдәрий әл-Баратқиний 559-ҳижрий жылы (1163 м.) да Кәрдәр ўәлаятының Баратқин аймағында туўылған. Жаслық дәўиринен илимге қызығып, Хорезмге барған ҳәм ол жерде Имам Замахшарийдиң шәкирти "Муғриб" ҳәм "Шарҳул-Мақомот" китапларын жазған шайх Бурҳануддин Насир ибн Әбиўл-мәкәрим әл-Мәтризийден араб тили ҳәм әдебияты бойынша сабақ алған. Ол мудамы илим талабында жүрип, бунда жүдә тырысқақ болған. Ол алымлардың сәўбетинде болып, көп мәжилислерине қатнасқан. Тарийх китапларында оның көп устазларының аты келген. Ол тәфсир, ҳәдис, әсиресе, Ҳанафий мәзҳабы фиқҳи бойынша уллы алым болған.

Жаслығында Самарқандқа барып «Ҳидая» китабын жазған уллы алым Бурҳануддин Марғинаный ҳәм «Ширъатул-исләм» китабын жазған шайх Имамзада Маждуддин әл-Маҳҳад ас-Самарқандийден сабақ алған ҳәм олардан ҳәдис, фиқҳ илимлерин үйренген.

Шәмсул әиммә Кәрдәрий кейин Бухараға келип бир қатар танымал алымлар, солардан, Имадуддин Умар әз-Заранжарий, Нуруддин Аҳмад ас-Сабуний әл-Бухарый, Фахруддин Қазыхан ҳәм басқалардан тәфсир ҳәм ҳәдис илимлерин өзлестирген.

Оннан жүдә көп талиби илимлер сабақ алған. Дереклерде ол киси жазып қалдырған мына еки китап көрсетилген:

1. "Таъсисул-қоўаъид". Бул китап кәлам илимине тийисли болып, Ҳожы Халифаның айтыўынша, Пайғамбарлардың маъсум, яғный гүналардан пәк екени ҳаққындағы китап.

2. Лакнаўийдиң айтыўынша, ол және Ғаззалыйға рәддия жазған екен. Мәлим болыўынша Ғаззалий "Әл-Манхул" деген китабында мәзҳаб мужтаҳидлери ҳаққында айтып, Әбиў Ҳанифа ҳаққында қәте сөзлерди айтқан. Шәмсул-әиммә Кәрдәрий Имам Ғаззалийдиң бул сөзлерине рәддия сыпатында сол китапты жазған екен .

Шығыс таныўшы алым Әширбек Муминов арқалы Германия қол жазбалар китапханаларынан бул китаптың бир нусха микрофилми алып келинген. Бул нусханы Ташкент ислам университети үлкен оқытыўшысы Азат Сәрсенбаев үйренип шығып мына жуўмаққа келди: “Китап Лакнаўий айтқанындай Ғаззалийдиң «Әл-Манхул» китабында жазған сөзлерине рәддия болып, ол бас сөз ҳәм алты баптан ибарат. Бирақ қызық тәрепи, автор бул китапты Ҳалаб қаласына келгеннен кейин жазғанын айтқан. Усы ҳәм басқа да дәлиллерди есапқа алғанда биз бул китапты Шәмсул-әиммә Муҳаммад ибн Абдуссаттар әл-Кәрдәрий емес, ал Тәжуддин Абдулғафур ибн Луқман әл-Кәрдәрий жазған болыўы мүмкин, деген пикиримиз де бар. Себеби, алдын айтып өткенимиздей, Тәжуддин әл-Кәрдәрийдиң де "Шәмсул-әиммә" деген лақабы болған. Қалаберди Муҳаммад әл-Кәрдәрийдиң Ҳалабқа барып ол жерде жасағаны туўрысында мағлыўмат жоқ.

Шәмсул-әиммә Муҳаммад Кәрдәрийдиң китаплары аз болыўына қарамастан, ол жүдә үлкен әҳмийетке ийе китаплардың бизлерге жетип келиўине себепши болған. Мысалы, Әбиў Мансур Матуридийдиң "Тәўиләти әҳлис-суннә" китабының Ташкент нусхасының ҳәм Бурҳануддин Марғинанийдиң "Ҳидая" китабының бизлерге шекем жетип келиўинде үлкен хызмет көрсеткен.

Кәрдәрий 642-ҳижрий жылы 9-муҳаррам (1244 жыл 18 июнь) жума күни Бухарада қайтыс болған ҳәм қаладан ярым фарсах узақлықтағы Сабзамун қәбирстанында Әбиў Муҳаммад Абдуллоҳ ас-Сабзамуний қәбириниң қасына жерленген.

Абдулҳаким Жузжанийдиң “Ислам ҳуқықтаныўшылығы” китабынан аўдарма.

Абдураҳман Идрисов

Муҳаммад ибн Аҳмад ал Беруний орта арнаўлы ислам билим журты мударриси

  • 1070 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты