Қарақум ийшан

Қарақалпақстан жеринде, пүткил дүнья жүзине аты белгили алым бабамыз болған Әбиў Райхан Беруний туўылған бул аймақта ертеден-ақ руўхый мәденият жоқары болған, билим-илим орайлары қәлиплескен. XI-XVI әсирлерде Қубла Арал бойларында ири-ири мешит медреселер бой тиклеген. Халқымыздың перзентлери билим-саўатын жәнеде жетилистириў ушын Хийўа, Бухара ҳәм мусылман шығысының басқа да илим-билимлендириў орайларына барып тәлим алған.

Солардан бири XIX әсирде жасап өткен қарақалпақ халқының перзенти Бухарада тәлим алып соң Үргениште Муҳаммед Шарийф ийшаннан тасаўўуф яғный суфизм тәлимин алған суўфы, шайх, ҳәзрети Қутлыхожа ийшан Әзийзберди улы болып есапланады. Қутлыхожа ийшан Бухара ҳәм Үргениште медресе тәлимин ҳәм тасаўўуф тәлийматын үйренип өз елине қайтқаннан кейин әўели Қоңыратта соң дәрьяның оң жағасында Қарақум деп аталыўшы қумлақ жерде мешит, медресе ҳәм ханақаҳлар қурып халықты саўатландырыўға, мәдений, руўхый дәрежесиниң артыўына өз үлесин қосты. Тасаўўуф тарийқатын үйренип суўфылық жолын тутыўды қәлеўшилерге тасаўўуф тәлийматын үйретти.

Қутлыхожа ийшан тасаўўуфта нақшбандия тарийқатының ўәкили болып есапланады, яғный ол Орайлық Азияда белгили ҳәзрет Баҳауддин Нақшбанд, Хожа Аҳрар Ўәлий киби уллы тасаўўуф ўәкиллериниң даўамшыларынан болды.

Қутлыхожа ийшан тийкарын салған Қарақум медресесинде тек ғана қарақалпақ халқының перзентлери емес, ал қоңсылас өзбек, қазақ ҳәм түркмен халықларының перзентлери де келип саўат ашқан ҳәм суўфылық тәлийматын үйренген.

XVIII әсирдиң ақыры ҳәм XIX әсирдиң басында қарақалпақ диярында белгили ағартыўшы Имам ийшан Қайыпназар улы болған болса, ал XIX әсирдиң ортасы ҳәм екинши ярымында Қарақалпақстанның диний, билимлендириў ҳәм тасаўўуф орайы Қарақум мешит-медресеси болды. Қарақум медресесинде XIX әсир ҳәм XX әсирдиң басында қарақалпақ халқының көплеген атақлы перзентлери өз билимлерин жетилистирди. Солардан мысалы қарақалпақ әдебиятының классиги Бердақ Қарғабай улы усы медреседе тәлим алған.

Қарақум ийшан медресесиниң китапханасы XIX әсирдеги Қарақалпақстандағы ең үлкен китапханалардан бири болған. Бул китапханаға сол дәўирдеги мусылман дүньясының барлық баспаханаларынан китаплар келип түсип турған. Ҳәтте бул китапхананың илимий әҳмийети, оны сақлап қалыў ҳаққында рус алымы П.П.Иванов конференцияларда доклад қылған.

Улыўма алғанда Қарақум медресесиниң тийкарын салған, Қарақалпақстанда нақшбандия тәлийматын таратқан бабамыз Қутлыхожа ийшан Әзийзберди улы халқымыздың руўхый турмысында гиреўли орны бар, халық арасында саўат таратқан, халқымыздың руўхый турақлылығын тәмийнлеген, ҳүрметке ҳәм қәдирлеўге ылайық пазыл инсан, ариф-улама, қарақалпақ халқының уллы перзентлеринен саналады.

Абдусалим Идрисов

ҚМУ оқытыўшысы

  • 1364 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты