ИСЛАМДА КЕӉПЕЙИЛЛИК

Ислам дининдеги кеӊпейиллик сѳзи өз ишине көплеген мәнилерди қамтып алған болып, «жеӊиллик», «жуўаслық» ҳәм «кеширимлилик» сыяқлы мәнилерди аӊлатады. Ал, диний кеӊпейиллик түсинигине келетуғын болсақ, басқа дин ўәкиллерине шырайлы мүнәсибетте болыў, олардыӊ итиқадын ҳүрмет етиў ҳәм қәдирлеўге қолланылады. Шәриятымызда буйырылған көплеген әмеллерде кеӊпейилликтиӊ мысалларын көриўимиз мүмкин. Қураны кәриймде ҳәм ҳәдиси шәрийфлерде бул әмелге қызықтырған көплеген көрсетпелерди табамыз. Ислам тәлийматында өзге халықларға ибратлы болатуғын әмеллер көп екени ҳеш кимге сыр емес. Әййемнен исламый үлкелерде жасап келген басқа дин ўәкиллерине шырайлы мүнәсибетте болынып, өзлериниӊ итиқадына емин-еркин әмел етиўине мүмкиншилик жаратып берилиўи кеӊпейилликтиӊ раўажланғаныныӊ айқын дәлили есапланады. Себеби, Аллаҳ таала Қураны кәриймде Пайғамбар алайҳиссаламға көрсетпе берип айтады:

لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ

«Сизлерге – өз диниңиз, Маған – өз диним» («Кафируўн» сүреси, 6-аят).

Соныӊ менен бирге, Ислам олар менен өз ара татыў, келисимли болыўға ҳәм бир-бирине жақсылық етиўге буйырып, былай дейди:

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

«Сизлер китап ийелериниң зулым қылғанларынан басқалары менен тек жақсы усылда тартысың» («Анкабут» сүреси, 46-аят).

Мине, усы аятларға бойсынған мусылманлар олар менен әсирлер даўамында тыныш-татыў ҳәм өз ара бирәдар болып, жасап келген. Мусылманлар ҳүким шығарар ўақытта олардыӊ үстинен әдалат пенен ҳүким шығарыўға буйырылған ҳәм де олардыӊ сойған ҳайўанларын, аўқатларын ҳадал екенин ескертип:

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ

«Бүгин сизлерге пәк нәрселер ҳадал қылынды. Сондай-ақ, Китап берилгенлердиң аўқаты сизлер ушын ҳадал қылынды» («Маида» сүреси, 5-аят).

Және шәриятымыздағы кеӊпейилликке мысал болатуғын орынлардан бири олар менен мәмиле қылар ўақытта жумсақ болыўға, жақсылыққа шақырар ўақытта ашық жүзлилик пенен сөйлесиўге, шырайлы жол менен оларды үгит-нәсиятлаўға буйырылған. Аллаҳ таала Китабында:

وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ

«Кешип жибериўиңиз тақўаға жақынырақ. Араларыңыздағы мүриўбетти умытпаң» – дейди («Бақара» сүреси, 237-аят).

Ислам дини заман ҳәм мәканға сай, ҳәр қандай шараятқа сәйкес келетуғын ҳүкимлери менен жеӊил ҳәм кеӊпейил дин есапланады. Аллаҳ таала бенделериниӊ жағдайынан келип шығып, бир қанша орынларда жеӊилликлер жаратқан. Солардан айрымларына тоқалып өтсек.

Бириншиси, ибадатларда. Мине, буныӊ мысалын таяммумда көриўимиз мүмкин. Инсан мүсәпир болып, суў таба алмай қалса яки кесел болса, таяммум қылыўға буйырады. Бул жердеги таяммумға рухсат машақатты кетирип, ибадатты даўам еттириў ушын шәриятқа енгизилген.

Рамазанда мүсәпир болған ямаса кесел болып, кеселлиги ораза тутыўға имканият бермесе, қашан шыпа табаман дегенше аўыз ашыўға руқсат берип, кеӊлик көрсеткен.

Және бир ибадаттағы кеӊшиликлерден мүсәпирлик ўақытта намазларды қысқартып, қасыр оқыўға рухсат етилгени. Усы ҳәм буннан басқа да бир қанша ибадатлардан шәриятымыз жеӊиллик үстине қурылғанын көриўимиз мүмкин. Айрым инсанлардыӊ Ислам дининиӊ жолы аўыр, ибадатлары қыйын ҳәм машақатлы, деген надурыс пикирлерине усы ҳүкимлери айқын дәлил болады. Себеби, Аллаҳ таала бендесине қыйын нәрсени буйырмаған.

Екиншиси, мәмиле ибадатларда. Аллаҳ таала Ислам үммети ушын өш, дия ҳәм әпиў етиў сыяқлы ҳүкимлерди енгизгени мәмиледеги кеӊликтиӊ айқын дәлили. Қураны кәриймде:

«(Ҳәр қандай) жаманлықтың жазасы – өзине уқсас жаманлық. Ким әпиў етип (араны) жақсыласа, енди оның сыйлығы Аллаҳға (Аллаҳ береди)» («Шуўро» сүреси, 40-аят).

Буннан көринеди инсанлардыӊ бир-бири менен болған мәмилелери әпиў етиў ҳәм кеӊшилик етиў үстине қурылған. Ислам басқалардыӊ абырайын төгиўден, сөгиўден, кибирден, менменликтен ҳәм басқа да унамсыз ислерден қайтарып, керисинше кеширимли болыўға ҳәм ғәзебин ишине жутыўға буйырыўы.

«Жақсылық пенен жаманлық тең болмас. Сен (жаманлықты) гөззаллырақ (мәмиле) менен қайтар» («Фуссилат» сүреси, 34-аят).

Үшиншиси, басқа дин ўәкиллери менен кеӊпейилликте жасаў. Мусылманлардыӊ басқа дин ўәкиллер менен мәмилеси қатаӊ қағыйдалар менен белгилеп қойылған. Бул қағыйдаларға көре, мусылманлар олардыӊ итиқадларын масқаралаўдан қайтарылған, егер қәтеси болса түсиндириледи, түсинсе, жақсы, түсинбесе, олар мәжбүрленбейди яки зулым қылынбайды. Исламныӊ орта әсирлердеги фатҳлары буған мысал бола алады. Өз нәўбетинде олар да мусылманлардыӊ итиқадын масқаралаўға ямаса кемситиўге ҳақысы жоқ. Енди қашан усы ҳүкимлер аяқ асты қылынса, буларға турпайы мүнәсибетте болынса, динлераралық наразылық, мәмлекетлер арасында келиспеўшиликлер келип шыққан.

Жәмийет турмысында кеӊпейилликтиӊ әҳмийети оғада жоқары есапланып, инсанлар арасындағы душпаншылық ҳәм өкпе гийнеден сақлайды. Олар ортасында меҳир-мүриўбетти жайыўға хызмет етеди.

Пайғамбар алайҳиссаламға басқа дин ўәкиллериниӊ елшилери келгени ҳәм оларды ҳүрмет етип мийман қылғаны, ҳәттеки түнеп қалыўы ушын мешитке түсиргенин айрым дереклерде ушыратыўымыз мүмкин. Олардан айрымлары кесел болғанда ҳалынан хабар алыў ушын көриўге барғаны ҳәдиси шәрийфлерде келтириледи.

Ислам дини инсанлардыӊ миллети, расасы ҳәм реӊи қандай болыўына қарамастан, олар арасында да кеӊпейиллик принциплерин жоқары орынға қойған. Пайғамбар алайҳиссалам ҳәдислериниӊ биринде «Ким миллетшиликке шақырса, меннен емес» деген ҳәдиси буған мысал болады. Нәбий алайҳиссаламныӊ еӊ сүйикли муаззини Билал разыяллаҳу анҳу да қара денели бола турып, оныӊ жәннетий екениниӊ хош хабарын берген.

Бүгинги күнимизде кеӊпейилликтиӊ белине балта уратуғын унамсыз ислерден бири диний мутаасиблик болып есапланады. Диний мутаассибликтиӊ қәўипли ҳәрекетлеринен бири – бендени арзымаған қәтеси ушын кәпирге шығарыў ҳәм муртадлық ҳүкимин бериў. Олардыӊ бундай ҳәрекетлеринен Ислам дининен ҳеш қандай хабары жоқ екени көзге тасланады. Пайғамбар алайҳиссалам бундай жағдайларда не қылар еди? Егер қәте қылған адам оныӊ алдына келсе, биринши нәўбетте қәтеӊди басқаларға әшкараламаўға буйырған. Кейин тәўбә етиўге шақырып, бул исти қайталамаўын талап еткен. Бундай унамсыз ҳәрекетлердиӊ даўамшысы сыпатында Ўаҳҳабийлик, Ҳизбут-таҳрир ҳәм ИШИМ (Ирак, Шам Ислам мǝмлекети) сыяқлы ағымларды келтириўимиз мүмкин. Биз мусылманлар бундай унамсыз иллетлерден ҳәмме ўақыт сергек болыўымыз ҳәм өзимизден кейинги жас әўладты буннан аўлақ етип, ескертиўимиз керек.

Себеби, Ҳасан Басрий раҳматуллаҳи алайҳи бир күни адамларға: «Егин писип жетилгеннен соӊ не қылынады?» – деп сораў берди. Олар: «Ҳасылы жыйнап алынады», – деди. Сонда, Ҳасан Басрий: «Соны жақсылап билип алыӊ, гейде егин писип жетилместен алдын-ақ, оған апат (кеселлик) жетиўи ҳәм оны набыт етиўи де мүмкин», – деп жаслар тәрбиясына итибарлы болыўға, адамныӊ жаслық дәўирин қалай өткизиўи оныӊ келешекте ким болып жетисиўинде үлкен орын ийелеўин нәзерде тутып, түсиндирип берген екен. Солай екен, ҳәр биримиз бүгинги глобал қәўиплер ҳәўиж алып турған бир дәўирде жасларды туўры ҳәм сап итиқадлы динимиз тийкарында тәрбиялаўымыз биринши гезектеги ўазыйпамыз есапланады.

Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний атындағы орта арнаўлы Ислам билим журты оқытыўшысы Садыков Абдумумин.

  • 105 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты